Fanların Fiziksel Yapısı
Bazen sevimli renkleriyle mutluluk veren, bazen de çıkarttıkları kulak tırmalayan seslerle bizi rahatsız eden fanlar, bilgisayar dünyasının emektarlarıdır. İşlemcilerin üzerlerinde sürekli görmeye alıştığımız bu fedakar işçiler, hiç şikayet etmeden canla başla çalışırlar.
Bilgisayarların en pratik bileşenleri olan fanlar, entegrelerin masa üstlerine indikleri tarihlerde, yongaların üzerlerinde görünmeye başlamıştır. İlk başta fansız olarak kullanılan heatsink’ler, işlemcilerin içlerinde barındırdığı transistör sayılarının artışıyla beraber, fanlara ihtiyaç duymaya başlamıştır. 8086 gibi hiç ısınmayan işlemcilerin yerini Prescott çekirdekli Pentium4 gibi efsane fırınlar alınca, fanların özellikle maddi ve manevi değerleri iyice anlaşılmıştır. Fanlar sadece işlemcilerle sınırlı kalmayıp, ekran kartları, harddisk soğutucuları, kuzey köprüsü soğutucuları, su sitemlerinde kullanılan radyatörler ve bilgisayar kasalarında vazgeçilmez elemanlar haline gelmişlerdir. Artık, üzerinde fan bulunmayan pasif soğutucular hariç, bilgisayarların içinde kullanılan tüm işlemciler hemen hemen fanlarla soğutuluyor.
Fanlar soğutmayı nasıl sağlar ?
Fanlar; manyetik alanın oluşturduğu dönme kuvvetiyle, kanatlarının havayı keserek, “hava akımı” oluşturması prensibine dayanan ve basit bir yapıya sahip bileşenlerdir. Yaptıkları en temel görev; havayı X noktasından, Y noktasına yönlendirmektir. Basitçe; ortam sıcaklığındaki havayı, ısınan yongaların üzerlerinde yer alan heatsink’lere göndeririler. Ortam sıcaklığı 25 C. olan bir havayı, sıcaklığı 50 derece olan bir heatsink’in üzerine gönderdikleri ve heatsink’in sıcaklığının ortam sıcaklığı değerlerine yakın çalışmasını sağladıkları için, biz fanlara kısaca; soğutucu diyoruz. Özellikle, aşırı hararetli GPU’ların neden olduğu yüksek kasa içi sıcaklıklarının da biraz olsun ortam değerlerine inmesini de, yine fanlar sağlıyor.
Fanlarla ilgili yanlış olarak bilinen şehir efsanelerinden biri de; fanların ortam sıcaklığından daha düşük soğutmayı gerçekleştirdikleridir. Bu söylenenler, zinhar dedikodudan ibarettir, asla inanılmaya.
Fanlar; renkleri, ışıkları yada kanat yapıları dışında iki gruba ayrılır. Ball Bearing ve Sleeve Bearing fanlar.
Sleeve Bearing Fanlar
Sleeve Bearing fanların, fan kanat milinin, fan gövdesine sabitlenmiş bir burcun içinde dönmesinden oluşan yapıları vardır. Kısa ömürlüdürler, fazla hız performansı gösteremezler, bakım ihtiyaçları fazladır, ancak Ball Bearing fanlara göre daha ucuzdurlar.
Aşağıda gördüğünüz Frisby 80 mm.lik bir Sleeve Bearing fan;
Fanın parçalarına ayrılması, etiketin sökülmesi ile başlıyor.
Etiketin altında, conta yuvasını kapatan bir lastik tıpa görüyoruz.
Lastik tıpayı bir saatçik tornavida ile yerinden çıkartıyoruz;
Lastik tıpanın altında, beyaz bir conta bulunuyor.
Bu contayı ince bir saatçik tornavida ile nazikçe yerinden çıkartıyoruz. Burada dikkat edeceğimiz konu "nazik" kelimesidir. Eğer contaya zarar verme nezaketsizliğinde bulunursanız, fanı bir daha monte etmeniz hayal olur.
Fan kanat miline hafifçe bastırarak, fan kanadını çıkarıyoruz;
Gövdeden ayrılmış fan kanadı ve ortasında bulunan fan kanat mili;
Resimde gördüğünüz ve sarımların ortasında duran sarı malzeme “Burç” olarak bilinen parçadır. Fan kanat mili burcun içine girerek, burada döner.
Parçalarına ayrılmış bir Sleeve Bearing fan;
Ball Bearing Fanlar
Fan etiketi üzerinde gördüğümüz bu açıklama; fan kanat milinin döndüğü yuva içerisinde, rulman / rulmanların bulunduğu anlamına gelir. Rulman sayısı arttıkça, One Ball - Two Ball gibi ifadeler kullanılır. Sessiz, uzun ömürlü ve yüksek performanslıdırlar. Bakım gereksinimleri, diğer fan yapısına göre çok daha azdır. Ancak, Slevee Bearing fanlardan daha pahalıdırlar. Aşağıda gördüğünüz, ZALMAN ZM-OP1 80 mm. Two Ball Bearing fan:
Etiket ve ardından plastik tıpayı çıkartıyoruz;
Beyaz renkte ve fan milini gövdeye sabitleyen contayı çıkartıyoruz;
Ball bearing fanı oluşturan parçalar;
Resimde gördüğünüz, fan gövdesi üzerine monte edilen ve "ball" diye ifade edilen parçalardır. Yüksek devirde hareket eden mekanik parçaların sürtünme katsayısını azaltmak için kullanılan ve bizim yıllardır "Rulman" olarak bildiğimiz iki adet sabit bilyalı kapalı tip rulman:
Fan sessizleştirme
Fan gürültüsü, sevimsiz bir konudur. Gecenin bir vakti kulak tırmalayan vınlamalarıyla hayatımızı cehenneme çevirirler. Bu ses; kasa içinde / dışında bulunan toz partiküllerinin, fan kanat mili yatağına dolması yada yatakların yağsız kalması ile oluşan bir sürtünme sesidir. Sesin engellenmesi oldukça basittir. Yukarıda anlattığım gibi, fanı parçalarına ayırıyoruz. Gerekli temizliği yaptıktan sonra, resimde görüldüğü kadar (daha fazla değil) minik bir parça orta kalınlıktaki gres parçasını, yuva üzerine sürüyoruz. Eğer fan yatağı (burç) 20 yıldır kullanılmıyor ve sürtünmeden dolayı çapı genişlememişse, yağlandıktan sonra kedi gibi mırıldayan sessiz bir fana sahip olursunuz.
Kullanacağınız yağ, kesinlikle kalın yapıya sahip madeni yağ olmalıdır. Özellikle evde elinizin altında bulunan tereyağı, hanımın güzellik kremi, traş kremi ve bebeğin pişik kremi gibi konu ile alakası olmayan yağ çeşitlerini kullanmanız, kesinlikle tavsiye edilmez.
Önemli Not: "Biraz fazla yağlayım da, fanım iyice sessizleşsin" mantığıyla, mil yatağına kaşık kaşık yağ sürmeye kalkarsanız, anakartınızın üzerinde bulunan işlemci, ekran kartı ve bilumum entegre-kondansatör-kapasitörüde bol miktarda yağlamış olursunuz. Bu yüzden; DİKKAT !!!
ASUS’dan Dünya’nın ilk OC edilmiş GTX 200 serisi ekran kartları
Merak ettiğiniz tüm ASUS ürünleri »
56K çevirmeli ağ günlerini tekrar hatırlamakBayram mesajıPC Labs'dan bir süreliğine ayrılma vakti (güncellendi)Çamaşır makinesi alma teknikleriÜcretsiz müzik nereden indirilir / dinlenir?Türkçede en temel yazım kuralları
"Fanlarla ilgili yanlış olarak bilinen şehir efsanelerinden biri de; fanların ortam sıcaklığından daha düşük soğutmayı gerçekleştirdikleridir. Bu söylenenler, zinhar dedikodudan ibarettir, asla inanılmaya."
Bu cümlenin altını çizmek istiyorum, zira forumda, oda sıcaklığı 22 derece, işlemci sıcaklığı 19 derece gibi söylemler malesef mevcut…
Termodinamik kanunlarına aykırı bir söylem…
sağolun sayenizde bu fan gürültüsünden kurtulucam inşallah :)
google lamak isteyenlere ek not fanların olayı forced convection dur. yani motor yardımı ile fanların geometrik şeklinin de etkisi ile havayı sıcak ortamdan soguk ortama transfer etmek.
Fanlar görev itibariyle pompalara benzerler. Pompalar giriş kısımlarında suyu kendilerine çekerler. Buna vakum etkisi denir. Suyu çektikten sonra kanatlar yardımıyla hızla basarlar.
Fanlarda da mantık aynıdır. Vakum etkisi oluşur, hava çekilir ve diğer tarafa atılır. Vakum etkisi nasıl oluşuyor diyorsanız küçük bir bilgi;
Fanların döndüğü yerde (kanatların orada) havanın basıncı düşer. Hava da yüksek basınçlı yerden düşük basınçlı yere hareket edeceğinden fanlara doğru hareket eder.
“Ball” diye ifade edilen parçalardır.
Böyle yazmışınız ama ball diye adlandırdığınız şey rulman değil. Ball rulmanın bilyalı olduğunu ifade ediyor. Bearing ise rulman demek. Ball bearing = bilyalı rulman oluyor.
Bu yazının çok faydalı olacağına inanıyorum. Dilerim çoğu kişinin işine yarar.
Çok teşekkürler, ellerinize sağlık. Yeni kuracağım sistemde fan konusuna daha fazla dikkat edeceğim artık.
Fan bakımı için çok güzel bir rehber olmuş. Elinize sağlık.
Her seferinde belirtiyorum fakat bir kez daha belirtmek istiyorum, yıllardır birçok bilgisayar sitesinde ve forumlarında bulunduk, onları referans olarak kullandık vs, fakat şunu samimiyetle söylüyorum, bu site kadar şu an internet üzerinde işini ciddiye alan, insanlara her konuda lafı dolaştırmadan net ve objektif bilgiler veren tek sitedir, çalışmalarınızda başarılar diliyorum ve sizin gibi insanların varlığı ile gurur duyuyorum, özellikle vatanımız için.
Kolay gelsin hepinize.
Arkadaşım bu site Türkiye'de konusunun kralıdır…
bende her seferinde belitirim…
yazıyı okurken bitmesin diye yalvarıcaktım neredeyse…
Arkadaşlar, umarız bu övgülerinizi sürekli hakedecek işleri çok uzun süreler devam ettirebiliriz.
Fanı sessizleştirme işlemi son fotğrafta görülenden ibaret mi? Yoksa diğer fotoğraflarda görüldüğü gibi fanı parçalayıp büyük bir yağlama operasyonu gerekirmi.
Parçalar arası yağlanınca fan sessizleşmiş olur.
Son resimdeki gibi yağlama yeterlidir ancak ben her milimetresini yağlayacağım derseniz fanı söküp yağlayabilirsiniz :)
Fanın sökülmesi, mekanizma hakkında bilgilendirmek için yapılmışa benziyor.
Kasa fanları dikkate alınmış ve gerçekten çok güzel bir yazı olmuş… Fakat birde İşlemci Fanları içinde böyle özel bir yazı kaleme almanızı isterdim…
Sayın Özkan Erden, arkadaşlarımızın site hakkında bu güzel ve kesinlikle doğru düşüncelerine aynen katılıyorum. Umarım yolunuz açık olur…
@Harun Zontul,
Fanı tamamen parçalarına ayırıp yağlamak, en sağlıklı yöntemdir.
@Hakan O.,
Çok kapsamlı bir işlemci soğutucu testi hazırlıyorum, yakın bir süre içinde okuyabilirsiniz.
Çok teşekkür ederiz yazınızı bekleriz… Çalışmalarınızda başarılar…
Fluid Dynamic Bearing fanlarıda unutmamak gerekir. Yüksek maliyetine karşın, yüksek başarım, sessizlik ve uzun ömür. Bu fanlarıda incelemeye dahil etmek gerekir.
ben fanların boyutları ile ilgili bir soru soracağım;led lambalı fan alacağım ancak farklı boylardan hangisini seçmeliyim bilmiyorum.her boy her kasaya takılabilir mi?Takılabiliyorsa kısa pervaneli olanlarla uzun pervaneli olanların (+)/(-) yönleri nelerdir?sessizlik ve soğutma arasında bir seçim heralde bu…?
Kasalar üzerinde bulunan fanların ölçüleri; 80, 92 ve 120 mm.dir. Kasanıza hangisi uyuyorsa, o ölçüdeki fanı almalısınız.
mümkün mertebede fanların pallerini tozdan arındırmak gerekir… bunu yapmanın en kolay yolu güç kullanmadan kulak pamuğunu alkolle (yoksa kolonya da olur)ıslatıp fanların pallerini temizlemektir…çok tozlu olduğu durumlarda bunu üzerinden 2 3 k3z geçme suretiyle yapmak gerekir…alkol tavsiye etmememin nedeni uçucu olup fanların ıslak kalması durumunu engeller…toz kaplanmış fanlar ağırlaşıp dönme rotasyonlarındaki mükemmel dengeleri bozulacağı için ve ayrıca havanın pürüzlü yüzeye çarpmasından dolayı ses artışı ve hava sirkulasyonu kalitesi ve yoğunluğunda azalma olacaktır…ama bir kaç noktaya dikkat etmek gerekir… ilk önce aşırı alkol kullanmayın ki fan motoruna kaçıp devrelerin bozulmasına neden olmayın (her ne kadar uçucu özelliğe sahip de olsa fanın arızalanmasına yol açabilir)… dikkat edilmesi gereken bir diğer durum da palleri temizlerken mümkünse hiç güç kullanmamaktır…güç kullanıp da pallerin kırılmasına neden olmayın…
çok güzel ve bilgilendirici bir yazı olmuş ama oğuz ş.'nin de belirttiği gibi fluid dynamic fanlar ve ayrıca sso bearing, enlobal bearing ve hybrid sleeve fanların incelemelerinide bu yazıda görmeyi isterdim mükemmel olurdu
Abi saol Ben fanı böyle parçalamaya korkuyodum.Bugün Temizligini yapıcam inşallah..Çok Güzel konu olmuş
Temizlik yaptım ama yağ bulamadım.Anlatım güzel olmuş mil yatağının çıktığını bilmiyordum
Korkmadan parçalayabilirsiniz.Mutlaka içinde fazladan bir parça çıkacaktır.kolay gelsin :)
ben o boyama işini sevdim turuncu:D
ben bu yaglama isine buyk saygi duyuyorum ama ben makina yagindan nefret ederim, cunku belirli bir sure sonra tekrar surmeniz gerekecek.. iyi bir yag kullanmaniz lazim bu yagin milin uzerinde kalarak yaglamaya devam etmesi icin..
bu sebeplerden oturu ben normal yag kullanmiyorum. gresyagi da ayri bir rezalet.. elden temizlenmiyor.. sonsuza kadar yaglama yapacak yeni bir yag alternatifi bulmadim..onun yerine mevcut butun bilgisayarcilarin kullandigi bir sey buldum.. fanlarim surekli yagli ve uzerindeki yagi hic atmadan calisiyorlar.. hatta biraz fazla bile surebilirsiniz.. yinede abartmamakta yarar var.. hic bir yere de sicramiyor.. ammmaaaaaaaa… fanin duzgun bicimde donmesi icin fan motorunun azcik isinmasi gerekiyor.. zaten donemedigi icin isiniyor ve sonra gercekten donmeye basliyor… hersey bir yana sessizligin dibine vurdugumu da soylemek isterim.. ayni zamanda milin icini ve bakir sarili bloklarin etrafina surerek olasi eksen kaymalarini da engelleyebildigimi soylemek istiyorum.. ve kesinlikle iletken degil…. bu yuzden elektriksel bir sorun da olusmuyor…
"acaba nedir nedir" dediginizi duyar gibiyim..
normal beyaz silikon islemci macunu…
saygilarimla…