İngilizcesi 'Crop Factor' olan bu sıfat tamlamasının Türkçe karşılığı için birçok farklı görüşün çıkacağına eminim ama ben kendi yorumumu yapayım. Farklı fikirlerle de yorum bölümünde beyin fırtınası yaparız, herkes düşüncesini paylaşabilir. Öncelikle İngilizce'den devam edelim çünkü orada da bu konuya karşılık gelen birçok farklı kullanım var: 'Crop Factor', bunun kısaltılmamış esas kullanımı olan 'Field of View Crop Factor' ve 'Focal Length Multiplier'.

• 'Crop Factor': Bire bir çevirince karşımıza çıkan 'Kesme Çarpanı' bence olayı iyi karşılıyor o yüzden bu şekilde kullanacağım .
• 'Field of View Crop Factor' (FOVCF): 'Görüş Açısı Kesme Çarpanı', yazının geri kalanında GAKÇ olarak kısaltarak kullanacağım.
• 'Focal Length Multiplier': Bu da anlaşılması daha kolay olduğu için olsa gerek en çok karşılaştığınız kullanım oluyor, 'Odak Uzaklığı Çarpanı' diyeceğiz.

Türkçe olarak kullandığımız 'faktör', Fransızca 'fractuer' kelimesinden gelmekte ve tdk.gov.tr'ye göre Türkçe karşılığı 'etken' ya da 'etmen'. Buradaki kullanımı ise 'çarpan' kelimesi ile daha iyi karşılanıyor.

Kesme çarpanını tam olarak anlamak için biraz filmli döneme gitmek, biraz da sayısal fotoğraf makinalarında filmin yerini almış olan görüntü algılayıcılar hakkında bilgi vermek gerekiyor. Saıyısal fotoğraf makinaları hayatımıza girmeden önce eminim herkes eline filmli fotoğraf makinası almıştır. Makinaya film takmak zor bir iş olmasa da (ilk denememde becememiş olduğumu itiraf edeyim :)) çoğunluğa göre zor iştir ve genelde fotoğrafçıdan alınan film gene orada fotoğrafçıya taktırılırdı, fotoğraf çekildikten sonra da aynı sistem uygulanır ve banyo edilmek üzere orada bırakılırdı. Fotoğrafçının gelmemizi istediği zamanda gittiğimizde de paramızın karşılığı olarak elimize yanık yoksa 36 adet fotoğraf ve de banyo edilmiş 36'lık film rulosu verilirdi. Bu nostaljiyi o film rulosnu hatırlamanız için yaptık, hatırlamayanlar olursa diye de aşağıya bir fotoğraf ekledim. Bu 36'lık film rulosu aslında üzerine düşen görüntüyü kaydedebilecek yapıda düz bir şerittir yani 36 fotoğraf çekilmek için özel 36 parçası yoktur ama özellikle 36 tane fotoğraf çekmeye yetecek kadar uzunluğa sahiptir. Bu 36 karenin her biri ruloda 36×24mm'lik yer kaplar. Kodak tarafından 1934'te duyurulan bu film ruloların ismi 35mm'lik film olarak geçer (ISO 1007'ye göre tam olarak '135 Film') ve bu filmi kullanan fotoğraf makinalarına da 35mm fotoğraf makinası denir. Bu format aslında amatör format sayılır çünkü ciddi fotoğraf projelerinde orta ve büyük format filmler ve makinalar kullanılmaktaydı (günümüzde hala kullananlar vardır) ama gerek boyut, gerekse fiyat bakımından ulaşılabilir oldukları için en yaygın kullanılan format oldular.

Kaynak: wikipedia

DSLR'lar da gerek lens sistemleri olsun, gerek kafa yapıları olsun filmli dönemdeki büyüklerinden türetildiler çünkü bu sayede firmaların mevcut lens sistemleri sayısal fotoğraf makinası kullanıcıları tarafından kullanılabilecekti aradaki tek fark görüntünün film yerine görüntü algılayıcı tarafından yakalanacak olmasıydı. Ama işte burada boyutla alakalı bazı sorunlar vardı! Neydi bu sorunlar?

• Görüntü algılayıcı boyutu büyüdükçe birim görüntü algılayıcı maliyeti de tahmin edeceğinizden çok daha hızlı artmakta ki bu konuyu birazdan detaylandıracağım.
• Yakın tarihe kadar Canon dışındaki DSLR üreticilerinin tümünün kullandığı CCD teknolojisi tekrarlı desen konusunda pek esnek olmadığı için belli bir boyutun üstünde görüntü algılayıcı üretmek pratik olmuyor. CCD, CMOS karşılaştırması üzrine yazıp yazmamak konusunda kararsız kaldım, genelde çok bilinmeden üstün körü tartışılan bir konu ama günümüzde Nikon'un da CMOS'a geçmesiyle bu tartışma geçerliliğini kaybetti bana göre.

Peki bunlar nedeniyle  ne yapıldı? Üreticiler 35mm film formatına göre daha küçük görüntü algılayıcılar üreterek sayısal fotoğraf makinalarında kullandılar. İlk DSLR olan Kodak DSC 100, 1991 yılında Nikon F3 gövdesinde 1.3MP çözünürlüğe sahip 14×9.3mm'lik görüntü algılayıcı kullandı yani 35mm'lik film diyagonalde bunun 2.6 katı daha büyüktü.

KODAK DSC100 sistemi, kaynak: www.dcam.ru

Uzun bir süre Kodak DSC serisi ile bu alanda yalnız kaldı; 1999'da Nikon profesyonellere yönelik D1 modeli ile pazara merhaba derken, 2000 yılında Fuji SX1 Pro modeli ile profesyonel olmayan kullanıcılara da DSLR pazarının kapılarını açmış oldu, Canon ise 2001 yılında profesyonellere yönelik EOS-1D modelini sundu. DSLR pazaraını tümüyle değiştiren ve bugün ucuza DSLR alınabilmesini sağlayan firma ise Canon oldu. 2003 yılında 1000$ barajının altına 999$ fiyat etiketine sahip EOS-300D modeli ile geçen Canon, diğer firmaların da rekabetçi fiyatlaral ürün çıkarmalarına öncülük etti. Kodak DSC100'den sonra gelen modeller de gene 35mm'lik filme göre daha küçük görüntü algılayıcılar kullandılar. Peki bu algılayıcılar için kullanılan 1.5x, 1.6x kesme çarpanına sahip sözleri ne anlama gelmekteydi? Bunu anlatabilmek için resim kullanmak en uygun yöntem olacak.

Yukarıdaki fotoğrafta günümüz DSLR sistemlerinin kullandığı görüntü algılayıcı boyutlarının 35mm'lik filme göre karşılaştırmasını görebilirsiniz, DSR-bas ve çek ('compact' denilen) makinalarının ciddi farkını görmeniz için 2 tane de onlardan algılayıcı aldım. 1/2.5" olarak geçen algılayıcı elinizdeki bas-çek fotoğraf makinasında muhtemelen yer alıyor (çoğu Canon Powershot, Nikon Coolpix, Fuji Finepix modelleri vs.), DSLR'lar ile aralarındaki boyut farkı görebildiğiniz gibi ciddi boyutlarda. 'SLR-like' diye adlandırılan görünüş olarak DSLR'lara benzeyen makinalar ve Canon'un Powershot G10 gibi daha iddialı modeller ise biraz daha büyük ama DSLR'lara göre hala çok küçük olan 1/1.7" algılayıcıyı kullanmakta.

Şimdi tablo ile durumu da belirginleştirelim:

Tablolara baktığınızda herşey karışık gelebilir ama algılayıcının boyutunun görüntü kalitesini ne şekilde etkilediğini çok basit ve anlaşılır bir örnekte vereceğim. 12MP'lik 5 farklı fotoğraf makinasını ele alalım: Canon 5D, Nikon D90, Canon EOS-450D, Olympus E-620, Canon IXUS 960 IS.

• Canon EOS-5D (35mm): 856mm² 'lik algılayıcısında (35.8×23.9mm) 12.8 milyon etkin piksele sahip
• Nikon D90 (Nikon APS-C): 370mm² 'lik algılayıcısında 12.3 milyon piksele sahip
• Canon EOS-450D (Canon APS-C): 329mm² 'lik algılayıcısında 12.2 milyon piksele sahip
• Olympus E-620 (4/3): 225mm² 'lik algılayıcısında 12.3 milyon piksele sahip
• Canon IXUS 960 IS, (1/1.7"): 43.3mm² 'lik algılayıcısında 12.1 milyon piksele sahip

Yani Canon IXUS 960IS'inde ve 5D'sinde hemen hemen aynı piksel sayısına sahip algılayıcı kullanmış ama 5D'nin algılayıcısının piksellerini barındıran toplam yüzey alanı 960IS'in yaklaşık 20 katı! Kabaca 5D'nin her bir pikseli 960IS'in her pikselin 20 katı büyüklüğe sahip diyebiliriz, bu da 5D'ye ciddi bir yüksek ISO başarımı ve detay yakalama kapasitesi veriyor, 960IS'in 2 sene daha yeni model olduğunu da belirtelim. 5 örnek makinadan, 5D'ye görüntü kalitesi bakımında diğerlerinin hiçbirinin yetişemeyeceğini ve de çok küçük algılayıcı kullanan makinalarda çok fazla pikselin çok da iyi birşey olmadığını belirtelim. Ama algılayıcı boyutu tek başına yeterli değil çünkü fotoğraf makinası üreticilerinin kullandığı görüntü işlemcileri gerçekten de fark yaratabiliyor, bunun en güzel örneğini Canon, 5D'nin görüntü algılayıcı alanını sabit tutup 5d MarkII'de piksel sayısını 12.3MP'den 21MP'e çıkarıp görüntü kalitesinde düşme yaşatmayarak verdik; 2005 yılında çıkan 5D DIGIC II işlemcisi kullanırken, 5D MarkII DIGIC IV işlemcisi kullanmakta.
Konumuz kesme çarpanıydı neden bu kadar uzun algılayıcı boyutunu anlattın ki diyen olabilir ama bu ana kadar altyapı çalışması yaptık, bunları anladıysanız geriye kalan kesme çarpanını anlamanız da çok kolay olacak :) 'Fotoğrafçılık Teknik Terimleri' yazımızın 'Görüş Açısı' bölümünde de bahsettiğim gibi lenslerin görüş alanları karşılaştırılırken yatay veya dikey görüş açısı değil, diyagonal görüş açısı kullanılır. Görüntü algılayıcının diyagonal boyutunun 35mm'lik filmin diyagonal boyutuna göre oranı da kesme çarpanını verir. Örnekle durumu pekiştirelim:

Kesme çarpanı sanırım anlaşılmıştır, peki neden lensi alıp odak uzaklığını kesme çarpanı ile çarpıyoruz, kesme çarpanına da bu nedenle odak uzaklığı çarpanı diyoruz?

En çok optilk algılayıcı çeşitine sahip olduğu için Canon'dan örnek vererek işin özünü kavrayalım. Canon EOS 1D çıkmadan önce filmli dönemde de EOS ismiyle modellere sahipti, hem filmli hem de sayısal EOS gövdelerin lensi taktığınız ağızları aynı idi yani filmli EOS'unuz için satın aldığınız lensinizi sayısal EOS'unuzda da ek masraf yapmadan kullanabilecektiniz. EOS 1D, 1.3X kesme çarpanına sahipti, herkese daha tanıdık geleceği için kesme çarpanı 1.6X olan 450D üzerinden anlatmaya devam edeceğim. 1980'larda satın alıdığınız Canon EF 1.8/50 lensini çok severek kullanıyordunuz ama DSLR'ların fiyatlarının iyice ucuzlaması ile siz de bir adet Canon DSLR almaya karar verdiniz, ne de olsa lenslerinizi kullanmaya devam edebilecektiniz. Araştırdınız ve fiyat/performans oranı çok iyi olan 450D'yi almaya karar verdiniz, parası ödendi ve makianıyı alır almaz kit lensini çıkarıp EF 1.8/50'nizi taktınız. Hmm, birşeyler farklıydı…lens filmli SLR'ınızdan daha çok yakınlaştırma sağlıyordu sanki! Lens gerçekten de 450D'de daha çok mu yakınlaştırma sağlıyordu? Bu sorunun tam cevabı hayır olacak :) Nedeni de aslında çok basit, lens hala eski lensiniz hiçbirşeyi fiziksel olarak değişmeden nasıl daha fazla yakınlaştırma sağlayabilir ki! Burada yakınlaştırma 'hissi' veren küçülen algılayıcı boyutunuz vermiş oldu. Olaylar açıklanacağı yere daha mı karışıyor :) Hemen yukarıda verdiğimiz fotoğrafın 35mm ve 450D'nin görüntü algılayıcısına indirgenmiş haline bakalım.

Bu 12mm'lik bir lens ile çekildi ama örneğimizle devam edelim biz, bunun 50mm ile filmli SLR'ınız ile çekilmiş olduğunu düşünün. 450D'nize aynı lensi taktığınızda görüntü algılayıcı daha küçük olduğu için lensin sağladığı görüntünün hepsini değil sadece belli bir oranını görüyorsunuz yani lens hala aynı lens aynı görüş açısını sağlıyor ama küçülen algılayıcı lensin sağladığı görüş alanının hepsini kullanamıyor yani gördüğü açı küçülmüş oluyor ve siz lensin daha fazla yakınlaştırdığını sanıyorsunuz. Gözlük kullananlar gözlük camlalarının kenarlarına kağıt yapıştırarak bunu deneyebilirler :) Hemen biraz daha matematiksel işlem yaparak konu sıcakken iyice oturmasını sağlayalım.

• 35mm'lik filmli EOS'unuzda EF 1.8/50 size 46°47' görüş açısı sağlıyordu.
• 450D'ye taktığınızda görüş açınız daraldı ve 30°30' ye düştü.
• 450D'nin görüş açısı 1.6 kat daralmış oldu. Bildiğiniz gibi odak uzaklığı ile görüş açısı ters orantılıdır, bu nedenle 50mm'lik lensiniz 450D'de 80mm'lik lensin sağladığı görüş açısını sağlamıştır, fiziksel olarak hala 50mm iken 450D'de 50×1.6 ile 80mm'lik lens karakterine bürünmüştür. İşte bu görüş açısındaki değişimden dolayı kesme çarpanının yerine en doğru tanımlama 'Görüş Açısı Kesme Çarpanı' olacaktır. Lensin '35mm eşleniği' (İng: '35mm equivalent') deyimi de işte buradan gelmektedir.

Görüş açısı hesaplaması için bu güzel siteyi kulalnabilirsiniz: www.sweeting.org
Kesme faktörünün + ve – leriyle değerlendirmesi:

'APS-C' Nedir?

Advanced Photo System (APS), Advantix markası ile Eastman Kodak tarafından pazarlanmış olan bir film formatıdır. Film 35mm yerine 24mm genişliğe sahiptir ve toplam 3 farklı boyutu vardır:

• H ('High Definition'): 16:9 görüntü oranına olan bu formatın boyutları 30.2 × 16.7 mm'dir.
• C ('Classic'): 3:2 görüntü oranına sahip  bu formatın boyutları 25.1 × 16.7 mm'dir.
• P ('Panaromic'): 3:1 görüntü oranına sahip bu formatın boyutları 30.2 × 9.5 mm'dir

APS-C algılayıcı DSLR modellerinin kesme çarpanı değerlerine göre sınıflandırılması ise şu şekilde:

• 1.7x:   Sigma SD14, Sigma SD10, Sigma SD9, Canon EOS DCS 3
• 1.6x: Canon EOS 500D, 50D, 1000D, 40D, 400D, 30D, 450D, 20Da, 350D, 20d, 300D, 10D, D60, D30
• 1.53x: Pentax *istD, Pentax *istDs, Pentax *istDs2, Pentax *istDL, Pentax *istDL2, Pentax K100D, Pentax K100D Super, Pentax K10D, Pentax K200D
• 1.54x: Pentax K20D
• 1.5x:   D3, D3x and D700 dışında kalan tüm Nikon DSLR modelleri; tüm Fuji DSLR modelleri, α 900 dışındaki tüm Sony DSLR modelleri,tüm Konica Minolta DSLR modelleri..
• 1.3x:   Canon EOS-1D Mark III, 1D Mark II (and Mark II N), EOS-1D, Kodak DCS 460

APS-C Lens Nedir?

APS-C lensler, APS-C algılayıcıları düşünülerek özel olarak tasarlanmış lenslerdir. Bu lenslerin üzerinde yazan odak uzaklığı değerleri 35mm'lik eşleniği değildir yani bu lenslerin üzerinde yazan odak uzaklığı 35mm'lik makinaya takılan aynı odak uzaklıklı lensten daha dar bir görüş açısı sunar. Örnekle konuyu açıklayalım. Sigma'nın çoğu APS-C gövdesi için çıkarmış olduğu Sigma 10-20mm F4.0-5.6 EX DC HSM  lensi ele alalım. Bu uzun isimlendirmede bizi ilgilendiren kısaltma 'DC'dir çünkü APS-C makinalara özel olarak tasarlanmış bir lens olduğunu ifade eder. Bu lensin ürettiği görüntü 10mm'de 'Full-frame' algılayının tamamını kaplayamayacak kadar küçüktür, sonuçta vizörden baktığınızda tam olmayan dairesel bir görüntü alırsınız, bu dairenin dışında kalan yerler ise siyahtır. Nedeni ise APS-C nin ihtiyacı olan görüntünün zaten 'Full-frame'e göre daha küçük olmasıdır. Bu lenslerin 35mm'lik eşleniğini bulmak için odak uzaklığını APS-C algılayıcısının kesme çarpanı ile çarparak buluruz yani 450D'nize taktığınız bir Sigma 10-20 ile elde edeceğiniz görüş açısı 5D'ye takacağınız 16-32 ile aynı görüş açısını verecektir.

Markalara göre APS-C'lere özel üretilmiş lensler için kullanılan kısaltmalar:

• Canon EF-S
• Nikon DX format
• Pentax DA
• Sony DT
• Sigma DC
• Tamron Di II
• Tokina DX

Sigma 12-24'ü alıp 5D ve 450D'ye taktığımızda aşağıdaki somut sahne ortaya çıkar.
Canon 5D’ye takılan Sigma 12-24’ün 12mm’de sağladığı görüş açısı. Bu görüş açısını Canon 450D’de elde edebilmek için 7.5mm’lik lens kullanmak gerekir!
1.6x kesme çarpanlı Canon 450D’ye takılan Sigma 12-24’ün 12mm’de sağladığı görüş açısını Canon 5D’de 19mm’lik bir lens sağlayabilmektedir.

Meraklısına: 'Full-Frame' Fotoğraf Makinaları Neden Pahalı?

Buradaki bilgiler Canon'a ait yani birince elden kaynağından okudum ve çevirdim :)

Görüntü Algılayıcılar fotodiyot (İng: 'photodiode') olarak adlandırılan tekil ışığa duyarlı cihazlardan milyonlarcasını barındırır. Mühendisler görüntü algılayıcı tasarımına tek bir fotodiyot tasarımı ile başlarlar ama bu sadece ışığa duyarlı kısmın tasarlanmasından ibaret değildir, bunu destekleyecek devre bileşenleri ve bunları barındaracak kasa da tasarlanmalıdır. Bu birim tasarım CAD (Bilgisayar Destekli Tasarım, İng: 'Computer-Aided Design') sürecinde milyonlarca kere çoğaltılır. Son tasarımdaki tüm fotodiyotlar birbirlerine elektronik olarak bağlıdırlar ve devre oluşturmak için ızgara deseninde düzenlenirler. Bu devre deseninin bir görüntüsü silikon devre plakasına (İng: 'Silicon Wafer') çok yüksek küçültme oranı ile 'mask aligner' ya da 'stepper' olarak adlandırılan üretim araçları ile yansıtılır (tam olarak 'projection' kelimesi kullanılıyor).

2", 4", 6", 8" 'wafer', kaynaj: wikipedia

Yarı-iletken üretiminde, 'Wafer' denilen ince silikon diskleri ham madde olarak kullanılır. Bileşimine göre 8" çapındaki bir 'wafer' ın maliyeti 450$, 500$, 1000$ hatta 5000$'a kadar çıkabiliyor (bunların 2006 maliyetleri olduğunu belirteyim). Yüzlerce üretim sürecinin ardından 'wafer' algılayıcılar ile kaplanmış oluyor. Eğer algılayıcı boyutu APS-C ise yaklaşık 200 olan algılayıcı sayısı, APS-H için yaklaşık 46 oluyor. Peki 'Full-frame' için? Sadece 20 tane! Bunlar mükemmel koşullarda geçerli olan sayılar çünkü işin içine bir de toz veya çizik nedeniyle kullanılamaz hale gelen algılayıcılar giriyor. Canon'a göre bu oran APS-C için göz ardı edilebilirken söz konusu 'Full-frame' olunca durum daha dramatik oluyor çünkü yerine göre tüm algılayıcılar kullanılamaz hale gelebiliyor, bunun nedeni büyük boyutlu algılayıcının kolay 'hedef' olması. Saydığımız nedenlerle 'Full-frame' algılayıcı üretimi söz konusu olunca hem daha hassas çalışılması gerekiyor hem de maliyetler artıyor. Hepsi bu kadar mı? Daha bitmedi :) 'Full-frame' algılayıcıın devre deseni silikon 'wafer'a tek seferde yansıtılmak için çok büyük geldiği için 3 adımda yansıtılıyor. Bu kullanılan maske sayısının ve yansıtma işleminin üçlendiği anlamına geliyor. Canon2un maliyet konsuundaki son yorumu ise şöyle: "Bu işlemler nedeniyle 'Full-frame' algılayıcı maliyetinin APS-C algılayıcının maliyetinin 3, 4 katı değil, 10,20 hatta daha fazla katı oluyor." Aralığın biraz fazla olduğunu kabul ediyorum ama aynı zamanda kullanılamaz hale gelen algılayıcılar da sanırım bu hesapta mevcut.

Canon'un 20 'Full-frame' algılayıcı barındıran 8" 'wafer'ı.

Ürünlerin pazarda konumlandırılmasına gelince aslında Canon'un sınıflandırması gayet açık. APS-C algılayıcılı modeller giriş (XXXD modelleri) ve yarı profesyonel (XXD) olarak özelliklerine göre ikiye ayrılıyorlar. Tek bir yansıtma işlemi oluşturulabilen en büyük algılayıcı APS-H olduğu için ayrıca bir 1.3X çarpan sınıfı doğmuş, profesyonel olan bu gövdeler (1D, 1D Mark II) bu nedenle APS-C modellerden daha yüksek, 'Full-frame' profesyonel gövdelerden (1Ds Mark II, 1Ds Mark III) ise daha düşük fiyata sahip. 5D ise üretimine başlandığı 2005 sonundan bu yana müstesna bir yere sahip çünkü aradan geçen 4 sneye rağmen hala alınabilecek en ucuz 'Full-frame' gövde. Bu kadar uzun süredir bu kadar çeşitliliği bize sunan Canon'u da ayrıca takdir etmeliyiz çünkü diğer üreticiler APS-C'den daha büyük algılayıcılı gövde üretimine daha geçen sene başladılar ve lens konusunda Canon kadar geniş bir yelpaze sunabilmeleri de kısa zamanda pek mümkün değil.

Ana Sayfaya Dön