ADSL kullanıcılarının önemli bir kısmı hem fiyatından hem de ihtiyaçları karşıladığından, kotalı hizmetleri tercih ediyor.  Kota aşıldığında netleri kesilmiyor, MB başına farkı ödüyorlar. İçinde bulunduğumuz kriz dönemlerinde kuruşun hesabını yapanlar ve kota kontrolünde biraz daha bilinçli olmak isteyenler ve sadece merak edenler için ufak bir yazı hazırladık. Bu yazıda çalıştırdğımız belli başlı uygulamaların, ne kadar veri transfer ettiğini göreceğiz.

Merak ettiğimiz soruların başında  'ben oyun falan oynamam internette gezinirim' diyenlerin kotalarını hangi hızda doldurdukları da geliyor tabii. Amacımız genel olarak kafamızda bir fikir oluşmasını sağlamak. Yoksa herkesin internet kullanımı kişisel olduğundan, uygulama çeşitleri ve uygulama başına harcadıkları saatler değişken.

Kullandığımız internet paketi 29 TL'lik 4GB kotalı internet. Telekom'un 8 Mbit'e kadar dediği hızı destekliyor. Pikatel Airmax 101 modemiyle verilen yazılımla anlık internet kullanımınızı hem hız hem de harcama olarak görebiliyorsunuz. Biz de bunu kullandık.

Hangi yazılım ne kadar kota harcıyor? 12345

Hangi yazılım ne kadar kota harcıyor? 123

Bu da hattın son durumu

İlk testimizi oyunla yaptık.

Call of Duty 4: Modern Warfare

Bence test için en uygun adaydı. Hem kendim de bir sene aradan sonra oynamaya başladım hem de yakında ikinci bölümü çıkıp tekrar satış rekorlarını kırmaya oynayacak.

Ben multiplayer oyun oynamaya Counter Strike'ın ilk betalarında başlamıştım. Bir süre sonra memlekete kablonet gelmiş ve tüm oyun deneyimini değiştirmişti. İlk başlarda server'larda en fazla dört beş 'kablocu' oluyordu. Sonra gören geldi. Biraz da yeni olduğu için, kabloda hız sınırı da yoktu. Arkada Napster'dan MP3 indirip aynı zamanda oyun oynayabiliyorduk. Evet bir zamanlar yazılımla MP3 indirmek serbestti. Daha doğrusu henüz savaş başlamamıştı. Bugün Last.fm bile sansürleniyor. Çocuğum olsa ona bir zamanlar Mp3 indiriyorduk evladım  ve kimse karışmıyordu diye anlatırdım.  İnanmayan gözlerle dinlemesinden de zevk alırdım. Hani 'eskiden hıyarın tadı ve kokusu vardı' diye anlatan büyüklerin sanki o tadı almaları ve mutlu olmaları gibi. Oysa şimdi daha çok hıyar var ama belki sorun da bu.

Daha sonra ADSL de olmadığından, yani rakip olmadığından hızlarımızı 64k'ya kadar düşürmüşlerdi. Yani dünyanın ileri internet teknolojilerinden birini, 56k modemden hallice kullanıyorduk. En azından sürekli online'ız deyip kendimizi avutuyorduk. Büyük dosya indirmek için bilgisayarımızı gece download'a bırakmamız gerekiyordu ki o zaman torrent ve rapidshare de olmadığından, edonkey/emule kullanıp bir de sıra bekliyorduk. 700 MB film için günlerce beklediğimiz olurdu. DVD almayı bırakın o zamanlar DVD oynatıcı, bugünün Bluray oynatıcısına eş değer bir fiyattaydı. Bu açıdan film indirmek gereklilikti bile diyebiliriz. Filmler de bizim bütçemiz için çok pahalıydı zaten. İlk etapta indirdiğimiz filmler DVD değil, bildiğimiz VCD kalitesindeydi. Yani iki CD indirmek şarttı. Çoğunluk tezgahtan hatta o zamanlar dükkanlardan alıyordu.

Bütün bunları 64K bağlantı ve gece açık PC ile yapınca, ülkemizde bugünün mod dünyasının temelleri de atıldı. Çünkü gece açık kalan PC'ler sayesinde, sessiz bir PC'nin ne kadar iyi bir fikir olacağını gördük. Ve ufak ufak kaliteli kasa gibi bileşenlere merak saldık ama ülkemizde böyle bir kavram yoktu. En iyi ihtimalle sessiz fan bulabildik. Ya da ilk etapta mevcut fanlara direnç takıp hızlarını düşürdük.

Sonra sonra 128 ve 256K internet geldi de biraz rahatladık. ADSL çıkınca rekabet nedeniyle kablonet de hızını daha da yükseltti ve bugünlere geldik. Yani Telekom'un tekelinden rahatsız olsak da Kablonet'in de tekeli fenaydı. Gerçi ilk zamanlar kablo da yarı devlet hizmetiydi ve tam özelleşmemişti.

Kablonette hızlar 64K iken bile düşük ping avantajı nedeniyle sınırsız kullandığımız zamanlarla pek bir fark olmadı. Bizim kuşak eski multiplayer klasiklerini genelde düşük hızlardaki bağlantılarda ama yine düşük pinglerde rahat rahat oynadı. Zaten ping ile hız farklı şeyler.

Ben kablodan sonra bu test için ADSL'ye geçince ilk merak ettiğim şey ADSL'de pingimin ne olacağı idi. Yurtdışında barındırılan ve COD için tek adresim olan FFC klan server'larında kablodan bile düşük ping alınca şaşırdım tabii. Oynadığım başka oyun ve server'larda durum değişebiliyordu ve kabloda yaşamadığım paket kayıpları zaman zaman ADSL'de ortaya çıkıyordu. Ortalama alırsam kablonet hala ping konusunda ve paket kaybı neredeyse hiç olmadığı için  avantajlı fakat ADSL'de santrale olan mesafe gibi etkenler sizin lehinize ise düşük ping kesinlikle hayal değil.

COD4 ile FFC server'ında yaptığım testte önce 20 kişi ile oynadık. Giren çıkanlar da olduğu için bu sayı zaman zaman azalıp artabiliyordu ama 10 kişi altına düşmedi. Upload miktarı 2KB, download miktarı ise 4 KB civarı oldu. Bazen arttı bazen azaldı. Harita değişiminde biraz durakladı. Yarım saatlik oyunda 6MB harcadık.

Kişi sayısını arttırınca iş biraz değişti. 50 kişilik başka bir server'da yarım saat oyun, 17 MB download ile sonuçlandı. Burada ortalama download 10-11 KB arası değişti.

Bir de eski oyunlardan Day of Defeat ile denedim. 32 kişilik oyunda benzer sonuçları aldım. Oyun içinde konuşma açık olduğundan 50 kişilk COD server'ı ile eşitlemiş olabilir. Ama sonuçta nette oyun oynamanın saati dolu bir server'da yaklaşık olarak 35MB. Çok bir şey sayılmaz.

Yazının sonunda bütün testi kapsayan detaylı bir tablo yapacağız ancak her yazılımın altında, dakikada harcanan veri miktarına ait tabloyu da verdik.

Adobe Flash oynatıcısını güncellemelisiniz. Güncelleme için buraya tıklayın.

Youtube

Video izlemek artık internet kullanımın kaçınılmaz bir parçası. O yüzden kotamızı nasıl yediği önemli. İki video ile denedik. Birincisi Transformes diğeri de District 9 fragmanıydı.

Transformers fragmanı 2.16 dakika sürüyor. Normal kalitede 6MB indirme yaptı. HD kalitede ise 36MB. İki buçuk dakikada neredeyse 1 saatlik oyun oynamış kadar kota harcadık.

2.22 dakikalık District 9 ile yaptığım denemede ise normal kalite 22MB, HD kalitesi 38MB indirme yaptı. Burada ikisi arasında abartı fark olmadı ama zaten amacım da bunu göstemekti. Video'nun kodlanma şekline göre iki kalite arasında abartı farklar her zaman oluşmayabilir.

Adobe Flash oynatıcısını güncellemelisiniz. Güncelleme için buraya tıklayın.

Vimeo

HD video denince akla ik gelen yerlerden biri olan Vimeo'da yaptığımız 4.41 dakikalık denemede ise HD kapalı iken 30MB, HD açık iken 70 MB indirme yaptık.

Adobe Flash oynatıcısını güncellemelisiniz. Güncelleme için buraya tıklayın.

Facebook

Facebook içinde Youtube'tan yüklenen değil de direkt Facebook'a yüklenen 'bakın çorabımı nasıl değiştiriyorum' tadında klipler var. Bunlar genelde çok kaliteli değildir. Ama paylaşımda olan video'lar içinde de önemli yer tutarlar. Denediğimiz bir dakikalık video 2MB, 2.34 dakikalık bir başka video ise 6MB indirme yaptı. Youtube'un normal kalitesi kıvamında bir sonuç aldık.

Adobe Flash oynatıcısını güncellemelisiniz. Güncelleme için buraya tıklayın.

Last.fm

Henüz çiçeği burnunda sansürlenen last.fm'de 4.30 dakika müzik dinledik. İndirme miktarımız 4.5MB tuttu.

Adobe Flash oynatıcısını güncellemelisiniz. Güncelleme için buraya tıklayın.

Skype

Skype ile bedava konuşmak, yine standart internet uygulamaları içinde sayılabilir. Ama söz konusu kotalı internet olunca, tam da bedava sayılmaz.

Özkan'la yaptığım 10 dakikalık görüşmede 3.7 MB upload ve 4.8 MB indirme yaptım. Gayet kota dostu çıktı sonuç.

Adobe Flash oynatıcısını güncellemelisiniz. Güncelleme için buraya tıklayın.

MSN Video Görüşme

Yarım saatlik bir video görüşme sonrasında karşıya giden veri 37MB iken, indirilen veri 36MB oldu. Sadece sese göre daha yüksek tabii ama bu da çok normal. Ortalama 20KB veri transferi vardı.

Adobe Flash oynatıcısını güncellemelisiniz. Güncelleme için buraya tıklayın.

Bir saatlik genel kullanım

Bu test için bir saatlik genel kullanım yaptık. Gazetelere girdik, normal kalite ve kısa video izledik, Facebook'ta dolaştık, fotoğraflara baktık, epostaları kontrol ettik, Twitter'da dolaştık, Flickr'da albüm baktık, içinde bol fotoğraf/banner olan sitelere girdik ve tabii PCLabs'ın bol fotolu incelemelerine baktık. Burada testi gerçekçi hale getiren bir unsur da özellikle okuma aşamalarında veri transferinin durması oldu. Yani netten sürekli veri indirmedik. Normal bir kullanıcı gibi sayfalarda zaman harcadık. Ve sonuç olarak 1 saat içinde 60MB veri indirmişiz.

Adobe Flash oynatıcısını güncellemelisiniz. Güncelleme için buraya tıklayın.

Sayfalar: 1 2
Sonraki Sayfa: Sonuç

"Hangi yazılım ne kadar kota harcıyor?" ile ilgili kullanıcı mesajları

  1. healsiafn

    Çok yararlı bir yazı olmuş teşekkür ederiz pclabs ekibi. Ben bunu kotalı internete düşen babamın evinde babama anlatana kadar dilimde tüy bitmişti :D Güzel bir çalışma olumş

  2. ohannesburger

    en soununda birileri bu konuda genel-geçer tarza bir araştırma yapmış tabi airties ile yapsanız daha etkili olurdu (tahminime göre airties lar pikatellerden daha fazla var ttnet abonelerinde). gerçi ben dahil tanıdığım herkes artık 1mbit sınırsıza geçti ama yinede kotalı sayısı daha fazla… yaptığınız araştırma çok kişiye yardımcı olacak size bunun için teşekkür ederim.

  3. Smile ADSL'in sınırsız kampanyası ile kotalı internetle arasında çok fazla bir fark kalmıyordu. Şimdi hala var mı bilemiyorum gerçi.

    Kotalı internet 4 litre benzinle Ferrari'ye binmek gibi bir şey. :D

  4. alpay

    güzel akıcı bir yazı olmuş
    kotalının ne kadar mantıksız ancak ülkemiz şartlarına göre hala ve maalesef sürecek bir uygulama olduğunuda göstermiş.

  5. Birde şöyle bir tehlike var kotalılar için;
    hızlarını 8 Mbit yaptıklarında gezdikleri siteler kullanıcının bağlantı hızına göre içeriği HD olarak gönderebiliyorlar. 1 Mbit'de HD gelmeyen içerik 8 Mbit'de HD geliyor. Sanırım bunun en güzel örneği Youtube.

    Reklamların bile artık video olduğu bir mecrada 4 GB kota çok ama çok komik!

    Günlük kullanım içerisine online film izleme, haftasonları maç izlemeyi filan da ekleseydiniz keşke. Zira çok popülerler bu aralar. :D

  6. resler

    XP ve Vistanın ilk açılış sırasında kurduğu internet bağlantılarıda incelenip listeye eklenmeliydi diye düşünüyorum. Birde evinize misafir gelen arkadaş veya akrabalar sizin bilgisayarınızda live messenger açtığında o bilgisayarda ilk defa o hesaba giriş yapıldığı için kişi listesinin büyüklüğüne göre 4 ila 10mb arasında bir indirme yapıyor ve bilgisayara kaydediyor.

  7. biradam

    Adil kullanım denilen kota sınırı bile 15 GB. Ve bunun için (sözde) 8 Mbps'ye ulaşan hızda bağlantıya 49 TL isteniyor. Kota sınırlarının gözden geçirilme vakti geldi. Veya altyapının daha fazla müşteriye hizmet sunabilmesi için iyileştirilmesi gerek.

  8. ozan

    cod 4 yazın hoşuma gitti. güzel bindirme yapmışsın ;) cod 4 sonuçları ise şaşırttı beni. ben saniye de 20 24 kb falan diye hatırlıyorum cod 1 oynayan biri olarak. ama genel olarak çok yararlı bir inceleme. Artık limitli kullanıcılar düşünsün ;)

  9. sgoker

    Yazı çok güzel, farklı ve bir o kadar da faydalıydı. Sağda solda bu konularla ilgili soru soran o kadar çok insan çıkıyor ki, anlatması da bazen zor oluyor. İşte kaynak deyip bu sayfayı göstermek daha kolay olacak. Eline sağlık Murat. Şu hıyar örneğine de çok güldüm ama gerçekten çok yerinde bir örnekti, sivrisinek saz gibi geliyor insana :)

  10. Opera'nın Turbo özelliği kota dostu. En az, bir web sayfasında, %50'yi aşan veri tasarrufu sağlıyor. Yani eğer son testinizi Opera Turbo ile yapsaydınız 60Mb yerine 25Mb'lık bir sonuç çıkacaktı. Kalan 35Mb'ye de gider Facebook'tan video izlerdiniz…

    • Ben arada proxy server'ların olduğu çözümleri pek kullanmıyorum. Şifre girmem gereken sitelerle arada proxy olması güvenlik açısından sakıncalı olabilir gibi geliyor bana. Yine de bir seçenek tabii. Hiç sorun olmayacağına dair ikna edilmem lazım :)

      Peki JPEG gibi kendiliğinden sıkışık formatlarda ne yapıyor turbo? Metinleri indirirken epey sıkıştırır da foto albüm gezerken çok faydası olmaz gibi.

      Günün sonunda bizimki kötü gün senaryosu. Firefox Opera vs diyoruz da millet IE6 kullanmaya devam ediyor.

      • Tam olarak proxy sayılmıyor. Şifreli veriler Opera serverlarından geçmiyor. Sadece resim ve yazı gibi şeyler geçiyor. Bu nedenle tamamen güvenlidir. Yok ben güvenmiyorum derseniz şifreli alanlarda turboyu tek tıkla kapatır şifresiz alanlarda açarsınız.

        Turbo resimlerde format değiştirmeyi kullanmak yerine resimlerin kalitelerini bozuyor. Bazı resimlerde(yazı yazılmış) kalite bozulunca(bulanıklaşıyor) okunmaz olabiliyor. Bu nedenle hemen resme sağ tıklayıp > Tam kalite ile yükle dediğinizde sorun halloluyor.

        IE kullanan kişilerin bu sayfaya baktığını sanmıyorum zaten. Masaüstünden IE kısayolu silinince "internet gitti" diye tepki verenler her zaman olacaktır. Davul bile dengi dengine…

  11. by_SplinterCell

    Şu halde ortaya çıkan tablo kişisel kullanımıma çok yakın.
    Günde birkaç saat Warrock oynuyorum.Sürekli olarak takip ettiğim 10 tane site var.Bu sitelerde neredeyse günlük eklenen bütün yazıları ve forumlarını takip ediyorum.
    Özellikle Facebook tarzı sitelerde neredeyse 10-20 kadar ara sayfa açıp kapatıyorum.
    Bir de bunlara çok çok önemli dosyaları boyuta bakmaksızın indirme isteğim eklenince ay sonu faturam 55TL' nin üzerinde geliyor.

    Şimdi bu durumun birde başka bir tarafı var.Eğer 49TL fiyatlı Limitsiz tarifeye geçersem bağlantı hızım şu anda kullandığım 4GB kotalı hıza yakın olmayacak.Bir diğer husus ise 8Mb bağlantı hızlarında kota sınırlaması çok saçma.Kullanıcı 8Mb'e geçti diyelim bu hızda hiçbirşey indirmezse o kullanıcı gerçekten saf birisidir. :) Bu gibi hızlarda muhakkak kişi birşeyler indirmek isteyecektir.Ayrıca yazıda da bahsedildiği gibi kotalı paketlerin hızları bazen inanılmaz derecelerde hızlı olabiliyor.

    Biz millet olarak sürekli kazıklanmaya alışmışız TT ne yapıp edip bu kazıklamanın bir ortayolunu falan bulsa iyi olacak.Mesela ben 10GB kotalı 50TL ödemeye şimdiden razıyım ama nerde o günler. :D

    Şimdi firmaların uygulamış olduğu bütün tarifeler kullanıcıyı nasıl kazıklarız mantığıyla yapılmış.8Mb hıza 15GB indirme kotası koyup sonra bu kotayı aştıktan sonra 512Kbps ye indirme hızını düşürmek ne kadar doğru tartışılabilir.Kullandığımız kadar ödeyemediğimiz bu yılda, bundan sonrada bazı şeylerin düzeleceğini artık ümit etmiyorum.

  12. montevo

    telekom ne diyorsa o akrdeşim :D buraya kaptığımız virüsleride ekleyelim

  13. invincible son

    Sormak istedigim bişey var;

    Bu speed test sitesinde test ettigimiz sonuçlarda dikkatimi çeken bursa ve İstanbuldaki serverlara erişimin süresi uzunken Eskişehiredeki servera erişim çok daha hızlıydı.Ping süresi istanbul ve bursa için 100-150 ms arasındayken eskişehirde 45 ms idi.Ve download miktarıda net 1 mb iken digerlerinde 0.6 civarındaydı.Arada 150 km fark varken bu sonuçların oluşması sanırım yogunlukla alakalı bi durum olsa gerek.Yanılıyomuyum?

    • Olabilir. Belki aynı yerdeki server'lar bile değişiyordur. Benim yukarıda verdiğim sonuç İstanbul mesela.

      • invincible son

        Evet farkettim.Bu sitede türkiyede 3 tane server gösteriliyo.Bunların anlamı nedir.Biraz açıklarmısınız*türkiyedeki her internet kullanıcısı bu serferlardan erişerek mi internete çıkıyo.Bu server seçimleri neye göre belirlerniyo.Bunları merak ediyorum.

        • özgür

          genel bir açıklama getireyim bu konuya çok hızlıca;

          speedtest.net yabancı bir sitedir, orada gördüğünüz Türkiyede bulunan serverlar'ın sizin internete çıkmanızla bir ilgisi yok. Onlar, speedtest.net'i programı kurulu olan serverlardır, sadece test yapabilceğiniz server olmaktan başka bişey değillerdir sizin için.

          Bu serverlara olan ping hızlarınızın değişmesinin nedeni, server'ların üzerinde ki yoğunluktan yada sizin bulunduğunuz bölgede ki anlık yoğunluktan kaynaklanabilir.

  14. Tester

    Gerçekten çok faydalı bir yazı olmuş :) Biz burda bas bas bağırırken böyle kotalı internet olmaz, bunun adı intert olmaz derken, millet bize saçmaladığımızı 4gb ın neye yetmediğini falan söylüyordu….. Bizde onlara sırf fragman seyredip netten fotoğraf baksanız bile bu kotaların fındık fıstık olduğunu diyorduk ama anlatamıyorduk.

    Alın bu test de size kapak olsun arkadaşlar! Gördünüz işde adam tek bir mp3 indirmeden, illegal hiç bir şey yapmadan ve neti nerdeyse kullanmayarak(günde 1-2 saat net kullanan mı kaldı ? ) Kotayı bir güzel eritebileceğinizi göstermiş.

    Daha da hala kalkıp bu tarz kotalarla insalara adil bir kullanım sunulduğunu ileri sürebiliyorsanız diyecek bir söz bulamıyorum.

  15. Mehmet Özgür

    Skype 1Saat 28,8 MB
    MSN Video görüşme 1Saat 72 MB

    Benim asıl öğrenmek istediğim 1 saatlik skype da görüntülü-sesli görüşmenin ne kadar kota harcadığı. Bu örneklerde "MSN Video görüşme" örneğinde ses dahilmi? Dahil olsa dahi bana rakam çok makul ve az geldi. Dahil değilse çok daha makul ben çok daha fazlasını bekliyordum.

  16. Pclabs yine farkını gösterip insanların çoğu için muğlak olan bir konuda referans olacak nitelikte bir testle karşımıza çıkmış gerçekten bu ekibi kutluyorum iyiki varsınız diyorum

  17. kota nın gözü kör olsun… belki 5 sene sonra kota kalkar… ozaman düşünmeyiz ne ne kadar kota harcıyor diye… bir diğer taraftanda bağlantı kalitesi internetten oyun oynamaya el veriyorsa ne ala :)

  18. hakan

    bende ınternet sorf yapıp gezınmeyı seven bırıyım deneyımlerıme gore wep sayfalarının reklemları,goruntulu vıdeo ızlemek ,dowland yapmak, kotayı dolduruyor , onlın oyunların sadece yama guncellemelerınde kotayı doldurma sorunu oldugunu dusunuyorum , ınceleme guzel olmus ellerınıze saglık teknık yaklasım gorsellıkle sunulmus kalıte bır baska wep sayfasını severek okuyorum gezınıyorum ;)

    • Hakan Denizyılmaz

      admuncher kullanın. Hiçbir reklam çıkmaz. Fakat bazı sayfaların açılmasını engelliyor. Öyle birşey olduğunda kapatıp tekrar girin sayfaya.

  19. orcun

    helal olsun. çok iyi bir inceleme olmuş. elinize sağlık

  20. MediNe

    Ya Arkadaşlar Bana 50 tl gelsin razıyım bırak oynamaktan geçtin açmıyoruz bile pcy bugün baktım 7 gbye yakın nasıl birşey bu ya

  21. mschumi

    Bence limitsiz internet fiyatlarinin dusurulmesi ve kota meselesinin tamamen kaldirilmasi gerek. Boyle millet her yaptigini hesaplayip, sunu indirirsem bu yapamam gibi delisacmasi seylerle sinirlamamamk gerektigine inaniyorum.

  22. nostalji aşıgı taner

    muhteşemsin murat gamsız

  23. kota

    arkadaşlar acaba crysis 1 multiplayerin dakikası,saniyesi,saati kotadan ne kadar yer?

  24. Kotalı internetzede

    Teşekkür ederim. Skype'ın böyle az kota yiyor oluşu beni mutlu etti.

    Görüntülü konuşmaları Skype üzerinden yapıyorum; çünkü telefonla konuşmaktan çok daha ucuz. Kalitesi de gayet iyi Skype'ın. :)

  25. Ahmet Nejat

    Super bir yazı bende tebrik ederim. Tam aradığım bilgiler.

  26. ibrahim can

    çok saol istedigim şeyleri bulmuşsunuz emeğine sağlık

  27. Skype adobenin yaptıgı işlemleri yapabiliyormu bilgisayarımızda HD nin hangisi oldugunu nasıl anlar ve kapatırız en az kota harcayan normal kalite windows playermidir facebooktan oyun oynamak saatte ne kadar kota harcar daha az kota harcayan facebook gibi oyun programları nerede vardır bende HP Compaq var ne işe yarar bana faydası nedir sorum uzun oldu biliyorum fakat bunları ögrenmek isteyen çok kişi var teşekkürler.

  28. Anonim

    kota müzik yer mi?

Mesaj gönder »

PC Labs'da eğer daha önce yayınlanan yorumunuz / mesajınız yoksa, gönderdiğiniz mesaj otomatik olarak kontrol kuyruğuna girer ve onaylandıktan sonra sitede gözükür. Yorumlardan yazarları sorumludur; PC Labs sorumlu tutulamaz.