Kesintisiz Güç Kaynakları (KGK) hakkında daha önce de yazıp çizmiştik. Şimdi daha önceki rehberimizi biraz daha genişletiyoruz. Bu yazımızda Kesintisiz Güç Kaynakları (KGK) hakkında bilinmeyenlerden biraz bahsedecek ve bir de ufak satın alma rehberi sunacağız.

KGK, neden?

KGK'lar, İngilizcesiyle Uninterruptible Power Supply (UPS) aygıtları, bilgisayarınızın beslendiği elektrik şebekesindeki sorunlardan kaynaklanabilecek tehlikelerden bilgisayarınızı ve işinizi korumaya yararlar. Bu "elektrik koruması" elektrikle ilgili çeşitli tipte sorunlar için başka aygıtlar tarafından da kısıtlı şekilde sağlanmaktadır, örneğin "Surge Protector" olarak bilinen priz türü aygıtlar ani voltaj çıkışlarını bilgisayarınızdan uzak tutuyorlar. KGK'lar ise elektrik sorunlarının çok daha geniş bir yelpazesinden koruma sağlarlar, kesilme dahil.

Öncelikle konuya tamamen yabancı okuyucular için kısa bir not: Güç kaynağı ile kesintisiz güç kaynağı farklı şeylerdir. Bunu, bilgisayar parçası satıcısına ("bilgisayarcı" yani) gittiğimizde bile karıştırıldığını gördüğümüz için söylüyoruz. :) PC jargonunda güç kaynağı dediğimiz zaman bilgisayarınızın kasasının içinde, elektrik prizine bağladığınız kutuyu gözünüzde canlandırmalısınız. Bu parçanın İngilizce kısaltması PSU (Power Supply Unit). Görevi, şebekeden sağlanan 220 V AC elektriği bilgisayarınızın parçalarının kullandığı 3.3, 5, 12 V DC gerilime dönüştürmek. Kesintisiz güç kaynağı ise normalde bilgisayarlarımızın kasasının içinde bulunmayan, ayrı bir aygıt olarak satın aldığımız ağır "kutu"lar. Bunların görevi de şebekeden sağlanan 220 V AC elektriğin bilgisayarınıza gerçekten düzgün gelmesini sağlamak. Yani ilkinin (güç kaynağının) girişi 220 V AC, çıkışı 12 V ve aşağısı DC; ikincisinin (Kesintisiz Güç Kaynağı'nın) ise girişi de çıkışı da 220 V AC.

Normal koşullar altında bilgisayarınızın güç kaynağı sandığınızdan daha yeteneklidir. Kötü kalite olmayan güç kaynakları aslında anlık kesinti ve voltaj düşmelerinde bilgisayarınızı çalıştırmaya devam edebilir. Hatta lambalarınızın belirgin şekilde sönükleştiği durumlarda bile bilgisayarınızın çalışmaya devam ettiğini görebilirsiniz. Bunun nedeni hem kullandığımız güç kaynaklarının çalışma doğası hem de toleranslardır. Aynı şekilde gerekenden biraz yüksek gerilimin de bilgisayarınıza hasar vermesi her zaman kesin değildir. Öte yandan şebeke voltajı her zaman tolerans sınırlarında değildir -aslında ülkemizde hiç tahmin etmeyeceğiniz merkezi yerlerde güç ölçeri prize taktığınızda hiç aklınıza gelmeyecek voltajlar okuyabilirsiniz. Şebeke voltajında görülebilecek sorunlardan bazıları şunlar:

  • Düşük gerilim: Şebeke geriliminin tolerans değerlerinin de altında seyretmesi durumu. Yaklaşık %10-%15 gibi alınan bu tolerans değerlerinin altında seyreden voltajda bilgisayarınızın çalışması güç kaynağınızın karakteristiğine bağlı olarak durabilir ya da devam edebilir. Çoğu kullanıcı düşük voltajın zarar vermeyeceğine inansa da gerçekte durum biraz daha farklı; uzun süre düşük voltajla çalışan güç kaynaklarının ömrü kısalacaktır.
  • Elektrik kesilmesi: Adı yeteri kadar açıklayıcı. :) Kullanıcıların pek çoğunun bir KGK almayı düşünmesi için en önemli neden de aslında bu. Diğer elektrik dengesizliklerini kullanıcılar bunun kadar net hissetmez ama bölgelerinde elektrik kesintileri sık sık oluyorsa kullanıcılar KGK düşünebiliyor. Elektrik kesilmesinin bilgisayarınızı kapatması yerine göre çalıştığını dosyalarda kesinti anına kadar kaydetmiş olmadığınız dosyaların kaybolması ya da oyununuza en son kayıt yerinden tekrar başlamanız anlamına gelebilir.
  • Yüksek gerilim: Düşük gerilimin tam tersi olan bu durum bir süre ya boyunca ya da sürekli olarak, şebeke voltajının olması gerekenden yüksek seyretmesi durumudur. Gerilimin olması gerekenden ne kadar yüksek kaldığına bağlı olarka bilgisayarınız çalışmaya devam edebilir, durabilir ya da hasar görebilir. Çalışmaya devam etse de güç kaynağının ömrü yine kısalacaktır.
  • Şebeke frekans problemleri: Normal koşullar altında prizdeki alternatif akım 50 Hz frekansına sahiptir. ancak bazı durumlarda bu frekans

Bir KGK tüm bu risklere karşı alınan bir önlemdir. "Ev tipi" olanları normal çalışma koşullarında muhtemelen tembel tembel oturuyor gibi gözüken KGK'larda aslında voltaj dalgalanmalarına karşı korumalar da bulunur.

KGK tipleri nelerdir?

Birkaç farklı KGK tipi vardır ve bunlar arasında da bazı firmaların farklı tasarımları bulunur.  Genel olarak şöyle listeleyebiliriz:

  • Stand-by (ya da Offline) KGK'lar. Bu modeller en basit KGK'lardır ve fiyatları da en alt seviyededir. Giriş voltajını, akım koruma prizlerindeki gibi basit donanımlarla da destekleyerek, aynen bağlı olan aygıta gösterir ve bu arada takip eder. Voltaj belirli seviyelerin dışına çıktığında girişi aktarmayı kesip kendi bataryasından güç sağlamaya başlar.
  • Line-interactive KGK'lar. Bu tip KGK'lar Stand-by tipi olanların daha gelişmiş modelleridir diyebiliriz. Tıpkı stand-by KGK'lar gibi, normal çalışma sırasında şebekeye bağlıdırlar. Ancak temel düzeyde voltaj regülasyonu sağlarlar -bu voltaj regülasyonunun kapsamı genişledikçe fiyat sınıfı da yükselir.
  • Online KGK'lar. Bunlar kaynak geçiş zamanlarının istenmediği, daha da önemlisi hatla daha sıkı bir ayrımın gerektiği uygulamalar için tercih edilir. Online KGK'lara "çift dönüşüm- double conversion"dendiğini de duymuş olabilirsiniz. Bu KGK'lar giriş voltajını çıkışa düzenleyerek beslemek yerine önce kendi içlerinde doğrultur, sonra da inverter devreleriyle tekrar AC'ye çevirip çıkışlarına verirler. Böylece girişle çıkış tamamen ayrılmış olur.
  • Diğerleri. Yukarıda saydıklarımızın firmalara özel yorumları ve başka KGK yöntemleri de bulunur. Bazı firmalar mevcut yöntemlerde geliştirmeler yaparlar. Bazen de örneğin hızla dönen bir çarkı (volan ya da) kullanarak elektrik depolayan aygıtlar duyarsınız.

Bu KGK tiplerinden en çok rastlayacaklarınız line-interactive olanlar ve on-line KGK'lardır. Line-interactive KGK'lar giriş seviyesindeki hemen hemen tüm KGK'ları içerir. Bu modeller normal ya da tolerans sınırları dahilindeki şebeke koşullarında şebeke elektrik sinyalini (voltaj regülasyonu gibi düzeltmelerle birlikte) bilgisayara aktarır. Line-interactive KGK'lar maharetlerini elektrik kesildiğinde ya da tolerans sınırları dışına çıktığında gösterirler: Bilgisayar ya da kendisine bağlı diğer aygıtları otomatik olarak şebekeden ayırıp aküden beslemeye başlarlar.

On-line tabir edilen modellerde ise bilgisayar aslında tamamen KGK tarafından beslenen sinyale bağlıdır. Şebeke sinyali ancak bakım gibi zamanlarda bir "baypas hattı" üzerinden kullanılacak şekilde bağlıdır ve normal koşullar altında bilgisayara aktarılmaz.

Biz daha çok line-interactive modellerden bahsedeceğiz. Ama önce bu iki modelin çalışma sistemlerine kısaca girelim: